باد مراد مخالفت را آغاز نمود و زمام كشتى را از دست كپيتان و ناخدا گرفت و چند روز بىاختيار در روى دريا به حيرت گذرانيدند كه ناگاه خود را در ساحل ينگى دنيا ديدند » « 1 » اين بود مختصرى از شرح مسافرت ميرزا ابو الحسن خان شيرازى به لندن كه از محتواى كلام مورخان پيش روشن است كه ميرزا ابو الحسن خان براى امضاء قرارداد 1224 و دريافت هزينه كمك جنگى است كه قرار بوده دولت انگليس به ايران بپردازد به سفارت لندن رفته است . نگارنده چون « حيرت‌نامهء سفراى » او را در دست ندارم گزارش سفر او را تا هنگام سفارت روسيه از منابع موجود بررسى مىكنم . همانطوريكه اشاره كردم از شرح سفر ايلچى اطلاع كاملى در دست ندارم . اما اين نكته از منابع موجود روشن است كه ميرزا ابو الحسن خان پس از بازگشت از سفر لندن ، دولت انگلستان ساليانه‌اى براى وى مادام العمر معين مىكند . در ضمن نامه‌اى كه سر گوراوزلى بتاريخ 28 مه 1810 ميلادى به ويليام آستل مأمور اداره هند شرقى نوشته در آن به حقوق ميرزا ابو الحسن خان اشاره‌اى دارد كه به قرار زير است : « قبلا بارها به سلف شما و خود شما متذكر بوده‌ام كه بايد به ميرزا نيز مبلغى به همان ميزانى كه به محمد نبى خان « 2 » و سايرين پرداخته مىشده داده شود . زيرا اين شخص در اينجا براى نزديك شدن به شخص اول خطرات زياد و اقدامات مشكوك النتيجه را متحمل شده ، درحاليكه مأمورين قبل از او فقط مأموريتشان نزد مأمورين شما در هندوستان بود . از اين جهت معتقدم مبلغ مشابهى بايد به او داده شود ( هزار روپيه در ماه ) و اين مبلغ كافى خواهد بود كه او را براى هميشه علاقمند و وابسته به علايق كمپانى محترم بنمايند و اين وجه قليلى است كه كاملا به‌جا خرج شده است . در عين حال توصيه مىكنم كه اين وجه بايد از طريقى داده شود كه همواره در اختيار سفير باشد تا هر وقت كه رفتار ميرزا مخالف انتظار بوده و آنچنانكه شايسته است سودمند و قابل استفاده نباشد مستمرى قطع شود . . . ميرزا انتظار دارد كه اين مقررى از روزيكه ماموريت يافته يا لا اقل از روز ورودش به انگلستان در وجه او پرداخت شود . . . » « 3 » و نيز ميرزا فضل الله شيرازى در مورد ديگرى درباره سفارت ايلچى در روسيه مىنويسد « از جمله معادل مبلغ يكصد هزار تومان نقد و جنس كه در ازاء استرداد ولايات به حاجى ميرزا ابو الحسن تحويل شده بود يك طغرا برات ده هزار تومان اخير را كه در عرض راه مراجعه به روسيه نتوانست وصول نمايد آورده به امناى دولت قاهره تسليم نمود . مبلغ نود هزار تومان بقيه را كس ندانست كه چه كرده و در كدام ممر صرف آورد . » « 4 » و نيز همين نويسنده بدنبال مطلب بالا مىآورد كه يكى « از غرايب كارهائى كه در اين سفر از مشار اليه واقع شد يكى آن بود كه روزى معين در شهر پطربورغ در جائى مشخص ، بازارى آراسته بودند و انواع متاع نفيسه از هر قبيل در آن بازار چيده ، غنى و فقير به معامله برخاسته خان « 5 » سفير به تماشاى بازار از منزل خويش سوار گشت و اين

--> ( 1 ) - ميرزا حسن فسائى : فارسنامه ناصرى ( چاپ 1 فست سنگى ) تهران سنائى ص 261 . ( 2 ) - تاريخ ذو القرنين نسخهء كتابخانه ملى ملك ص 211 . ( 3 ) - تاريخ ذو القرنين نسخه كتابخانه ملى ملك ص 211 . ( 4 ) - تاريخ ذو القرنين كتابخانه ملى ص 190 . ( 5 ) - متن : خوان .